[χρόνος ανάγνωσης 2 λεπτά και 47 δευτ.]
Ο παράγοντας που αναστέλλει την ανάπτυξη του δυναμικού του Ταμείου Καινοτομίας για προώθηση του ανταγωνισμού και καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής είναι η αργή εκτέλεσή του. Αυτό είναι το κύριο συμπέρασμα νέας έκθεσης (επισυνάπτεται) του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ). Με εκτιμώμενο προϋπολογισμό 40 δισ. ευρώ μέχρι το 2030, το Ταμείο επιδιώκει να φέρει καθαρές τεχνολογίες στην αγορά και να υποστηρίξει τη μετάβαση σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία. Παρ’ όλα αυτά, η μέχρι στιγμής αξιοποίησή του είναι περιορισμένη και η συμβολή του στη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου παραμένει ανάξια λόγου.
Το Ταμείο Καινοτομίας εξαγγέλθηκε το 2020 ως ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα παγκοσμίως για την υποστήριξη της ανταγωνιστικότητας στον τομέα της καθαρής τεχνολογίας μέσω της κλιμάκωσης των καινοτόμων τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Στηρίζει τη μετάβαση σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία, χρηματοδοτώντας έργα στους τομείς των ενεργοβόρων βιομηχανιών, των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της αποθήκευσης ενέργειας και του υδρογόνου, καθώς και έργα που αφορούν τη δέσμευση, χρήση και αποθήκευση άνθρακα.
Με γνώμονα το μέλλον, η αξιολόγηση των επιδόσεων του Ταμείου έχει καθοριστική σημασία. Τα διδάγματα που προκύπτουν από αυτή τη διαδικασία θα μπορούσαν όχι μόνο να βοηθήσουν στη βελτίωση του ίδιου του Ταμείου, αλλά και να συμβάλουν στον σχεδιασμό της διάθεσης των 451 δισ. ευρώ που προτείνονται για το νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, το οποίο προβλέπεται από τον νέο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034 και που επίσης περιλαμβάνει στους στόχους του την κλιμάκωση καινοτομιών στον τομέα των στρατηγικών τεχνολογιών.
«Το Ταμείο Καινοτομίας έχει μεγάλες δυνατότητες να ενισχύσει την καινοτομία και την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ στον τομέα των καθαρών τεχνολογιών και παράλληλα να μειώσει τις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου», δήλωσε ο João Leão, Μέλος του ΕΕΣ και αρμόδιος για τον έλεγχο. «Ωστόσο, λόγω της αργής εκτέλεσής του και των σοβαρών καθυστερήσεων και ακυρώσεων έργων, τα αποτελέσματα που έχει να επιδείξει μέχρι στιγμής είναι πενιχρά. Εάν θέλουμε να μεγιστοποιήσουμε τον αντίκτυπό του, χρειαζόμαστε σαφείς στρατηγικές προτεραιότητες, ταχύτερη αξιοποίηση των κονδυλίων και ρεαλιστικότερες αξιολογήσεις των έργων».
Μέχρι το τέλος Ιουνίου του 2025, σχεδόν μία πενταετία δηλαδή μετά την εξαγγελία του Ταμείου Καινοτομίας, τα ποσά που είχαν τελικά καταβληθεί σε έργα ανέρχονταν σε μόλις 332 εκατ. ευρώ, με άλλα λόγια σε λιγότερο από το 1 % του συνολικού προϋπολογισμού του. Ένα από τα αίτια της αργής εκτέλεσης είναι ο τρόπος χρηματοδότησής του, η οποία εξασφαλίζεται μέσω του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ (ΣΕΔΕ).
Καθώς τα έσοδα αυτά εξαρτώνται από την τιμή του άνθρακα στην αγορά, είναι επόμενο να μην υπάρχει καμία βεβαιότητα ως προς τη διαθέσιμη χρηματοδότηση, ενώ δεν προβλέπεται ούτε μηχανισμός που να εγγυάται ένα ελάχιστο επίπεδο πόρων. Η αβεβαιότητα αυτή επηρεάζει αρνητικά τη διάθεση των κονδυλίων και, κατ’ επέκταση, τη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου. Μάλιστα, εάν αυτό συνδυαστεί με τους μεγάλους χρόνους που απαιτούνται για την ανάπτυξη των έργων, η κατάληξη είναι να συσσωρεύονται ανεκμετάλλευτα σημαντικά κεφάλαια. Για τον περιορισμό των φαινομένων αυτών, το ΕΕΣ ζητεί να εξεταστεί το ενδεχόμενο λήψης πρόσθετων μέτρων, που θα βοηθήσουν στη βελτίωση του προγραμματισμού του προϋπολογισμού και στην ταχύτερη διάθεση των κονδυλίων.
Πολλά από τα έργα του δείγματός μας καταγράφουν καθυστερήσεις και σχεδόν ένα στα πέντε ακυρώνεται πριν καν τεθεί σε λειτουργία, παρόλο που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εφαρμόζει τα επιβαλλόμενα κριτήρια επιλογής και οι διαδικασίες είναι κατά βάση εμπρόθεσμες και καλά τεκμηριωμένες. Οι αναμενόμενες μειώσεις των εκπομπών –βασικό κριτήριο κατά την επιλογή των έργων– υπολογίζονται βάσει θεωρητικών υποθέσεων. Σύμφωνα με το κλιμάκιο ελέγχου, η προσέγγιση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε αισιόδοξες προβολές στο μέλλον και να επηρεάσει την επιλογή των έργων που θα χρηματοδοτηθούν.
Μέχρι το τέλος του 2024, μόνο πέντε έργα (από τα 208 που είχαν χρηματοδοτηθεί) ανέφεραν μειώσεις των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου. Συνολικά, το χαρτοφυλάκιο των έργων του Ταμείου δεν κατάφερε να εξασφαλίσει ούτε το 5 % των προβλεπόμενων μειώσεων. Στο πλαίσιο αυτό, τα μέλη του κλιμακίου εντόπισαν αδυναμίες στον τρόπο αξιολόγησης της ωριμότητας των έργων. Πολλά από αυτά, που αρχικά είχαν αξιολογηθεί ως επαρκώς ώριμα, αργότερα ακυρώθηκαν ή καθυστέρησαν. Η κατάσταση αυτή μαρτυρά ότι οι έλεγχοι ωριμότητας δεν απηχούσαν πάντοτε την πραγματική ετοιμότητα των έργων, με αποτέλεσμα παρατάσεις προθεσμιών και εμπόδια στην υλοποίηση. Η Επιτροπή πρέπει να βελτιώσει τις μεθόδους αξιολόγησης των έργων και να διερευνήσει αν χρειάζεται μεγαλύτερη ευελιξία.
Το ΕΕΣ διαπίστωσε επίσης ότι η Επιτροπή δεν διέθετε συνεπή στρατηγική για τη διάθεση των πόρων του Ταμείου. Από το 2022, η χρηματοδότηση εστιάζει όλο και περισσότερο σε αναδυόμενες προτεραιότητες πολιτικής, όπως το υδρογόνο και οι μπαταρίες. Ωστόσο, η στροφή αυτή δεν βασιζόταν σε σαφή στρατηγική ανάλυση του δυναμικού των τεχνολογιών αυτών για μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου ή της συμβολής τους στους βιομηχανικούς και στρατηγικούς στόχους της ΕΕ.
Αναλυτικά η Έκθεση του ΕΕΣ:
